Madurodan sonra Venesuela: müdaxilə reallığı və yeni güc balansı

Venesuelada baş verən son hadisələr ABŞ-Venesuela qarşıdurmasının artıq siyasi ritorika və təzyiq mərhələsindən çıxaraq faktiki nəticə mərhələsinə keçdiyini göstərir.

Nicolas Maduronun ələ keçirilməsi və hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması ilə Karakasda uzun illər davam edən siyasi status-kvo dağıldı. Bu hadisə təkcə bir liderin devrilməsi deyil, eyni zamanda Latın Amerikasında dövlət suverenliyinə yanaşmanın köklü şəkildə dəyişdiyini göstərən simvolik məqamdır. ABŞ bu addımla açıq şəkildə nümayiş etdirdi ki, Venesuela məsələsi artıq danışıqlar və dolayı təsir alətləri ilə deyil, birbaşa idarəetmə və nəzarət mexanizmləri ilə həll ediləcək.

Hadisələrin gedişi göstərir ki, Maduronun devrilməsi spontan daxili üsyanın nəticəsi yox, uzun müddət hazırlanan və koordinasiya olunan beynəlxalq ssenarinin yekun mərhələsi olub. ABŞ prezidenti Donald Trampın Venesuela ilə bağlı açıqlamalarında “keçid dövrü”, “idarəetmənin bərpası” və “neft axınının normallaşdırılması” kimi ifadələrin işlədilməsi, Vaşinqtonun artıq özünü bu ölkədə proseslərin əsas tənzimləyicisi kimi gördüyünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Burada diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ bu müdaxiləni nə gizlədir, nə də əvvəlki kimi humanitar və ya hüquqi pərdəyə bürüməyə çalışır. Əksinə, Monro doktrinasına açıq istinadla Venesuelanın “bizim regionumuz” olduğu mesajı verilir.

Maduronun devrilməsi ilə paralel olaraq Venesuelanın enerji sektoruna dair səsləndirilən tələblər hadisələrin əsl mahiyyətini daha da aydınlaşdırır. ABŞ-ın Venesueladakı bütün enerji obyektlərinə tam giriş istəyi, neft hasilatının beynəlxalq bazara sərbəst çıxarılmasının ABŞ maraqları çərçivəsində tənzimlənəcəyi barədə açıqlamalar göstərir ki, əsas hədəf siyasi dəyişiklikdən daha çox iqtisadi nəzarətdir. Neftlə yanaşı litium və nadir torpaq elementləri kimi strateji resursların da bu prosesin mərkəzində dayanması Venesuelanı qlobal güc rəqabətinin kritik nöqtəsinə çevirir.

Venesuela daxilində formalaşan yeni siyasi mənzərə isə hələlik qeyri-müəyyəndir. Keçid administrasiyası adı altında irəli sürülən modellər formal olaraq seçkilər və sabitlik vəd etsə də, real güc balansı ölkə daxilində deyil, xaricdə formalaşır. Delcy Rodriguezin açıqlamalarında səslənən sülh, dialoq və əməkdaşlıq çağırışları daha çox beynəlxalq legitimlik qazanmaq məqsədi daşıyır. Çünki, Maduronun devrilməsindən sonra Venesuela rəhbərliyinin manevr imkanları xeyli daralıb və əsas qərarlar Karakasdan kənarda qəbul olunur.

Bu prosesin regional nəticələri də son dərəcə ciddi olacaq. Latın Amerikası ölkələri üçün Venesuela presedenti açıq mesajdır: ABŞ-a qarşı uzunmüddətli siyasi müqavimət ya daxildən, ya da birbaşa müdaxilə yolu ilə sona çatdırıla bilər. Bu isə regionda təhlükəsizlik anlayışını kökündən dəyişir və bir çox dövlətləri ya Vaşinqtonla daha sıx koordinasiyaya, ya da alternativ güc mərkəzləri ilə daha riskli yaxınlaşmalara sövq edə bilər.

Nəticə etibarilə, Maduronun devrilməsi ABŞ-Venesuela qarşıdurmasının sonu deyil, əksinə yeni mərhələsinin başlanğıcıdır. Bu mərhələ artıq ideoloji mübahisələrdən çox, resursların bölüşdürülməsi, siyasi loyallığın formalaşdırılması və Qərb yarımkürəsində güc balansının yenidən qurulması ilə xarakterizə olunur. Venesuela isə bu böyük geosiyasi oyunda öz taleyini müəyyənləşdirmək imkanını xeyli dərəcədə itirmiş vəziyyətdədir.